Có một số bài viết của một người anh mà tôi rất ngưỡng mộ bởi cách sống, cách suy nghĩ, cách viết rất đáng để học hỏi. Tôi mạn phép anh đăng lại một số bài của anh lên website này để góp một ít hương hoa cho diễn đàn của chúng ta..

Có sự đồng ý của anh qua email như sau:
Chao ban Tri,
Ban hay tu nhien su dung tat ca cac bai viet cua toi. Voi long tot cua ban doi voi que huong cua ban, toi uoc mong nguoi dan cua ban se la nhung cong dan tot cho dat nuoc cua minh.
Tran trong.
Hoang Huu Phuoc
(TB: Xin loi vi he dieu hanh Vista khong de dang danh may tieng Viet co bo dau. Xin thong cam)

Kéo Lên Hay Tuột Xuống

Nói thêm về một tật xấu của người Việt sau khi kể đủ chuyện trong Sài Gòn Thanh Lịch, ắt không phải là điều được khuyên nên làm; song, một khi đã vì Tiếng Việt thì cũng đành tắc lưỡi một cái cho giống Thạch Sùng rồi nói về cái sự thích tuột xuống thay vì kéo lên của một số người mà đáng tiếc đa số ở hàng chức sắc.

Rất có thể vì sống dưới ách thống trị phong kiến nhiều ngàn năm kiểu rặt Á Châu – tức chưa hề có được cái dân chủ như phong kiến Anh Quốc thời Hội Nghị Bàn Tròn của vua chúa - quần thần thời Vua Arthur cùng 25 hiệp sĩ (theo danh sách của biên niên sử Winchester năm 1270, chứ các truyện truyền kỳ bí sử thâm cung tán lên đến hơn 150 hiệp sĩ mà thời ấy làm gì có chiếc bàn ván ép hay inox vĩ đại nào đủ cho ngần ấy người ngồi họp bàn chuyện đại sự quốc gia) thời Trung Cổ (Thế Kỷ VI), và nào có được cái sắc lệnh tự do như của vua Henry Đệ Nhất năm 1100 dẫn đến đại tuyên ngôn tự do Magna Carta Libertatum của Vua John, hậu duệ của Vua Arthur, ban hành năm 1215 (Thế Kỷ XIII), có ảnh hưởng sâu rộng đến tận ngày nay, từ hình thức án lệ và luật pháp trong thế giới các nước nói tiếng Anh đến cả bản Hiến Pháp Hợp Chủng Quốc Huê Kỳ; rồi đến thời gian cận đại hết bị thực dân Pháp quất roi túi bụi vào đầu vào cổ đến quân phiệt Nhật làm cho chết hàng triệu người, và đế quốc Mỹ coi như cỏ rác (lái xe Zeep phóng như điên ở Sài Gòn tha hồ cán chết dân Việt mà chẳng bị tù), nên người Việt khi được độc lập tự do năm 1975 – tức 1475 năm sau khi Vua Arthur Anh Quốc tậu được chiếc bàn tròn vĩ đại, 875 năm sau khi vua Henry Đệ Nhất Anh Quốc ban chiếu chỉ công nhận quyền tự do của dân, và 760 năm sau khi tuyên ngôn tự do Magna Carta được Vua John Anh Quốc ban hành – đã không gột rửa được vết tích bốn ngàn năm văn hiến dưới ách phong kiến, đô hộ, thuộc địa, và chiếm đóng. Vết tích ấy được thể hiện trong ngôn từ tuột xuống.

Ngôn từ loại tuột xuống là khi người nói không đủ tự tin, chẳng có bản lĩnh, luôn cho ngoại nhân là trên trước mà mình chẳng đời nào ngoi lên ngang hàng được, nên thay vì nâng mình lên đã chọn cách lôi người ta tuột xuống cho bằng mình, từ đó có kiểu nói tiếng Việt dùng chữ “thằng” và “tao” khi tường thuật một mẫu đối thoại tưởng tượng nào đó về một ngoại nhân giống đực ở ngôi thứ ba, thí dụ như:

- Hôm qua tôi đã nói với thằng George Tổng Giám Đốc: “Ê Giọt, tao thấy kế hoạch đó dỡ ẹc chứ không dễ ẹc, mầy không thể bán được hàng theo kiểu khuyến mãi như vậy đâu” và nó nói “Vậy Tuấn ơi mầy cứ làm theo ‎ý mầy đi, tao nghe theo mầy”.

Tôi không phê phán cách “tường thuật” như trên, vì cũng là Tiếng Việt mà. Song, khi bản thân Tiếng Việt cho chúng ta rất nhiều sự lựa chọn phong phú, thì có lẽ sử dụng thứ Tiếng Việt trên trước – kiểu kéo lên – ắt là điều không phải không nên làm. Ở các công ty nước ngoài trước đây tôi công tác, mỗi khi chủ trì họp toàn thể nhân viên và phát biểu bằng Tiếng Việt, tôi luôn có kiểu nói “tường thuật” đại loại như sau:

- Chào các bạn. Xin báo các bạn một tin vui. Hôm qua tôi có họp với Ông David Matthews. Ông hỏi tôi: “Xin Ông Phước cho biết việc gia tăng thêm nhiều phúc lợi như vậy có thực sự cần thiết không” và khi tôi đáp rất cần thiết thì Ông David nói: “Nếu vậy Ông Phước cứ ban hành chinh sách nhưng xin Ông giúp cho hiệu lực thực hiện từ Tháng Giêng vì bây giờ cuối tháng Mười Một rồi, bắt đầu trong năm tài khóa mới thì tiện hơn cho Phòng Tài Chính.”
.
Hiệu quả? Rất hiệu quả, vì qua kiểu tường thuật trên, ba trăm nhân viên và 7000 đại lý thấy tôi nổi bật, vươn lên cao như người của quyền lực thực sự, khiến ngay cả những nhân viên hàng chức sắc cũng phải tự động dùng “đại lễ” khi giao tiếp trò chuyện với tôi, thậm chí ngôn từ email cũng phải cố viết trang trọng để tỏ lòng trân trọng. Tôi đã là người duy nhất tại đấy không sử dụng ngôn từ kéo tuột người trên xuống thấp ngang mình; thay vào đó đã dùng ngôn từ lịch lãm của Tiếng Việt để nâng chính tôi lên cao ngang với người trên.

Nói cho cùng, ngôn ngữ cũng là thứ điểm trang mà ai cũng có quyền dùng để điểm tô cho đẳng cấp của mình. Ông cha ta chỉ mới dạy con cháu ở mức độ “hãy lựa lời nói cho vừa lòng nhau” như một hành động dĩ hòa vi qu‎ý, vì hoàn cảnh đặc thù thấp cổ bé miệng phải lo giữ cái thân. Giá như ông cha ta có máu doanh nhân tự ngàn xưa, ắt hẵn đã dạy con cháu khác đi, chẳng hạn “hãy dùng lời nói tạo nên sự khác biệt differentiation nhằm tối đa hóa lợi nhuận maximization trong lợi thế về chi phí cost effective và khẳng định đẳng cấp đàn ông đích thực mà không cần xài dầu gội mềm mượt mát, lăn nách X-Men hay lấy di động Vertu Constellation Ceramic đập hạt dẻ để được tiếng đại gia”.

Th.S. Hoàng Hữu Phước

Có lẻ đây là vấn đề không phải mới nhưng phải nói là người Việt chúng ta không để ý lắm. Trong các cuộc thoại giữa đời thường chúng ta vẫn thường sử dụng các từ như nó, ổng, thằng cha .... Có thể vì tiếng Việt chúng ta quá phong phú dẫn đến có nhiều "lựa chọn", cụ thể thay vì sử dụng bạn, mày thì người nước ngoài chỉ đơn giản sử dụng "you" ....

Tuy nhiên sau khi đọc bài này tôi nghĩ mình rất thấm thía việc sử dụng ngôn từ của mình, nên có lẻ cần thiết phải xem lại việc sử dụng từ ngữ cho phù hợp hơn.