Trung Quốc chiếm đoạt nguồn nước


Hãy quên vấn đề biển Đông. Nếu Hoa Kỳ thật sự quan tâm đến việc tăng cường sự hiện diện của mình ở châu Á, hãy nên chú ý đến Sông Mekong.

Trong những tuần qua, Hoa Kỳ đã có những bước mạnh mẽ đối với vấn đề biển Đông - và Bắc Kinh đang hồi hộp theo dõi. Bộ trưởng Ngoại giao Hillary Clinton đã có một động thái dứt khoát, khác xa với ngôn ngữ hoà giải thường thấy của chính phủ Hoa Kỳ vào tháng Bảy rằng việc giúp đỡ dàn xếp những tranh chấp giữa Trung Quốc và một số các nước châu Á đối với những hòn đảo và quyền lợi hàng hải là "quyền lợi quốc gia" của Hoa Kỳ. Và rồi hôm 22 tháng Bảy, Bộ trưởng Quốc phòng Robert Gates thông báo rằng Hoa Kỳ sẽ nối lại quan hệ với lực lượng đặc biệt Indonesia sau 12 năm vắng bóng, với mục tiêu cuối cùng là sẽ tái thiết lập quan hệ quân sự toàn phần giữa hai bên. Ông cũng xác nhận việc hợp tác với những đối thủ đường biển của Trung Quốc, bao gồm hàng loạt những cuộc tập trận đa phương tại Cambodia, những cuộc tập trận hải quân chung giữa Hoa Kỳ và Việt Nam, và những đối thoại nghiêm túc với Hà Nội về việc chia sẻ nhiên liệu hạt nhân.

Rõ ràng là Hoa Kỳ đang thực sự "quay lại châu Á," như bà Clinton đã hứa hẹn vào tháng Giêng. Nhưng một thúc đẩy tế nhị hơn trong vùng nằm dưới tầm ngắm của Washington nhưng lại có khả năng chọc giận Bắc Kinh nhiều hơn: sự can thiệp của Hoa Kỳ vào khu vực Sông Mekong. Bà Clinton vừa gặp gỡ với những bộ trưởng ngoại giao của Cambodia, Lào, Thái Lan và Việt Nam và đã hứa cung cấp 187 triệu Mỹ kim để hỗ trợ Dự án Phát triển vùng Hạ lưu Sông Mekong, vốn có mục đích nhắm vào việc nâng cấp giáo dục, y tế, cơ sở hạ tầng và môi trường trong khu vực này. Việc này không mang sức mạnh như những cuộc diễn tập quân sự - nhưng bên trong, một số quan chức thuộc Bộ Quốc phòng Trung Quốc đã nói với tôi là họ cho rằng hướng đi mới nhẹ nhàng hơn trong vấn đề Mekong có tiềm năng đạt được những thứ mà mọi quan hệ hải quân trên thế giới không thể đạt được.

Dòng Mekong dài 2.700 dặm bắt nguồn từ thung lũng Tây Tạng và chạy từ tỉnh Vân Nam ở Trung Quốc, xuyên qua Miến Điện, Lào, Thái Lan, Cambodia và Việt Nam. Trung Quốc đã xây ba đập thuỷ điện trên sông Mekong nằm trong lãnh thổ của mình (có tên Trung Quốc là Lan Thương) và sẽ hoàn thành con đập thứ tư vào năm 2012. Vào thời điểm hiện nay, mực nước trong vùng hạ lưu Mekong đang ở mức thấp kỷ lục, đe doạ đời sống của khoảng 70 triệu người trên các quốc gia phía nam Trung Quốc, nơi ngành nông nghiệp hiện tại đang nuôi sống phần lớn dân số. Những quốc gia này cáo buộc Bắc Kinh đang chặn nước để tạo lợi nhuận cho người Trung Qucố trong khi dân chúng ở hạ lưu đang đói khát.

Không có bằng chứng rõ ràng rằng chính sách về các đập nước của Trung Quốc chính là nguyên nhân gây cạn nước ở hạ lưu, nhưng việc Bắc Kinh từ chối không cho kiểm tra toàn diện hoạt động của mình trên dòng Lan Thương - cũng như thái độ kẻ cả của họ đối với những nguyên cáo nhỏ hơn - đã không bảo đảm cho các quốc gia nhỏ rằng họ được đối xử công bằng. Họ e ngại một tương lai trong đó việc sử dụng nguồn nước của mình sẽ bị khống chế bởi Bộ Tài nguyên Nước của Trung Quốc.

Bắc Kinh có thái độ xem thường và lấn lướt những quốc gia nhỏ bé hơn khi đề cập đến quyền lợi của mình, các nhà quan sát về nền chính trị Sông Mekong nhận định. Nhưng thái độ của Trung Quốc trên hầu hết châu Á cơ bản là một việc chinh phục lòng người. Họ là người cung cấp chủ yếu những món nợ lãi thấp không điều kiện cho các chính phủ châu Á, đặc biệt là đối với những quốc gia như Philippines và Thái Lan, vốn thỉnh thoảng tách rời khỏi vòng tay của Washington. Đông đảo những nhà ngoại giao Trung Quốc đang cần cù làm việc trên khắp châu Á để truyền bá một thứ chủ nghĩa khu vực về những "giá trị châu Á" được thiết kế đặc biệt nhằm loại trừ ảnh hưởng của Hoa Kỳ. Những quan chức chính trị và chiến lược gia ở Bắc Kinh tăng cường việc đề cập đến hướng đi từ dưới lên cho sự thống trị trong khu vực, sử dụng những biện chứng kinh tế và văn hoá để thuyết phục những nguyên thủ châu Á rằng giới lãnh đạo Trung Quốc là con đường chắc chắn và ôn hoà cho sự thịnh vượng của khu vực trong tương lai chứ không phải là mối quan hệ với Hoa Kỳ.

Vì thế việc Washington sẵn sàng tham gia vào vấn đề tranh chấp ở Sông Mekong có thể tạo thành một thế cân bằng hầu như hoàn hảo với chiến lược của Trung Quốc đối với hàng chục triệu người dân đang nương tựa vào dòng sông để kiếm sống. Những nhà lãnh đạo cao cấp trong hầu hết các quốc gia châu Á (ngoại trừ Bắc Hàn và Miến Điện) muốn ngả về sức mạnh của Hoa Kỳ hơn là với Trung Quốc. Nhưng hiện tại mọi người đang tự hỏi rằng họ sẽ được những gì. Trong khi đã có hơn 40 thoả thuận thương mại tự do song phương hoặc đa phương đã được ký kiến giữa các quốc gia châu Á, trong đó bao gồm cả hiệp ước Trung Quốc - ASEAN vừa được kích hoạt trong năm nay, Hoa Kỳ chỉ vừa đúc kết và thông qua mỗi một hiệp ước với Singapore. Đây là tại sao khả năng của Hoa Kỳ trong việc giữ chân Bắc Kinh trong vấn đề Sông Mekong có thể nhắc nhở hàng triệu thường dân châu Á rằng sự thống lĩnh của Hoa Kỳ trong vùng vẫn quan trọng, rằng sức mạnh ngoại giao cũng như sự hiện diện quân sự của Hoa Kỳ đã giúp giữ gìn hoà bình tại châu Á và mở ra những tuyến đường biển quan yếu cho thương mại trong nhiều thập niên.

Cựu Thứ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ Richard Armitage thường cố vấn rằng "làm đúng với Trung Quốc có nghĩa là làm đúng với châu Á." Tăng cường mối liên minh với các quốc gia như Nhật Bản, Nam Hàn và Úc vẫn là phần việc quan trọng nhất của chiến lược này. Thiết lập một quan hệ an ninh với những quốc gia như Ấn Độ, Việt Nam và Indonesia cũng rất quan trọng. Nhưng việc phát triển kinh tế và tương lai thịnh vượng là ưu tiên hàng đầu của khu vực. Đối với hàng chục triệu người dân châu Á trong các nước mà sự sống còn của họ đang nương tựa vào Sông Mekong, không gì quan trọng hơn một chính sách đề cập đến quyền sử dụng nguồn nước.

Vẫn còn quá sớm để nói rằng chính quyền Barack Obama sẽ thực lòng theo đuổi những quan tâm mới của mình về khu vực Mekong hay không. Nhưng cho mượn sức nặng của Hoa Kỳ đối với những vấn đề "cơm gạo" của địa phương là phương cách thông minh của Washington để có được hàng triệu người bạn mới trong khu vực - và chặn chân từ xa một đối thủ đang rất hăm hở.


QT st